Ở người X'Tiêng, chiêng do phụ nữ đánh. Còn người Mạ chỉ có đàn ông mới biết đánh chiêng và còn có cuộc thi đối chiêng. Giỏi đánh chiêng là ưu thế của chàng trai Mạ trong con mắt các thiếu nữ dân tộc mình.

Tiếng cồng chiêng cất lên bên những dòng sông hò hẹn

Cồng chiêng Tây Nguyên đã được công nhận là kiệt tác truyền khẩu và di sản phi vật thể của nhân loại, không gian văn hóa cồng chiêng thường gắn với những dòng sông. Từ sông Ba, sông Ðắc Rông, Sêrêpốc, Krông Ana, Krông Nô, Ðồng Nai... Các tộc người như Bana, Xê Ðăng, Ê Ðê, Mnông, Cơ Ho, Mạ... cư trú bên những dòng sông đều biết đánh cồng chiêng. Tiếng cồng chiêng cất lên bên những dòng sông hò hẹn, vào những mùa lễ hội... Từ lễ đâm trâu, lễ bỏ mã, lễ cúng rẫy mới, lễ cầu mưa, lễ múa của cả cộng đồng. Cho đến những nghi lễ liên quan đến cây lúa, đến thần rừng, thần sông, thần suối... Ðồng thời tiếng cồng chiêng cất lên trong hôn lễ, trong lễ đặt tên... Rồi tiếng chiêng cũng không thể không ngân lên khi đưa cổ dân Tây Nguyên về cõi vĩnh hằng... Dòng âm thanh đó cứ lan xa trên những dòng sông, lúc thì hòa quyện với tiếng trống, lúc lại làm bè cho khèn bầu, khèn rừng trâu, sáo... tạo nên một không gian văn hóa huyền ảo, đầy ma lực...

Tiếng chiêng cất lên trong không gian sông Ðồng Nai

Dòng sông Ðồng Nai bắt nguồn từ trong lòng núi Bidúp, từ bao đời nay, người Cơ Ho, người Mạ ở vùng Thượng Nguồn gọi nó là sông Ðạ Ðờng (nước lớn) trên những triền phù sa cổ, hàng trăm buôn làng của người Mạ, người Cơ Ho đã và đang sinh sống. Họ đi lại trên sông bằng con thuyền độc mộc, họ đánh bắt cá, ba ba, rùa... bằng chài lưới, lao, đòng...

Dòng sông Ðồng Nai mải miết chảy cùng cuộc mưu sinh của dân làng. Và những bản đồng la từ ngàn xưa cứ chảy tràn trên dòng sông, cứ cất lên tha thiết cùng những mối tình câm, mối tình nói, và mối tình bỏ dở... tiếng đồng la len lách trong yêu thương, giận hờn, tha thứ chia ly của những đôi lứa... Người Mạ, người Cơ Ho lớn lên bên dòng sông Ðồng Nai, lớn lên trong tiếng chiêng ngân dài... Họ yêu biết bao mảnh đất huyền thoại này, nơi tiếng chiêng thẩm thấu vào máu, nơi những sơn nữ hóa thân vào vũ điệu... Mỗi khi tiếng cồng chiêng cất lên là họ lại múa, lại hát đối, kể chuyện, ngâm sử thi... Tiếng chiêng đón mùa xuân về, rồi tiễn mùa thu đi... tiếng chiêng cứ ngân miết từ đời này qua đời khác, truyền từ thế hệ cha anh đến thế hệ mai sau. Tiếng chiêng gắn kết các dòng tộc Mạ, Cơ Ho trong một cộng đồng. Trong tiếng chiêng có biết bao thông điệp của tổ tiên xưa gửi tới từ quá khứ...

Tiếng chiêng cất lên dưới chân Trường Sơn Nam

Chỉ tính đoạn sông Ðồng Nai chảy qua thánh địa Cát Tiên đã có rất nhiều buôn làng cổ: Sóc Brumtong, Buôn Bù Khiêu, Dù Ðạt (xã Phước Cát II), Buôn Go, Buôn Băng, Buôn Brum (thị trấn Buôn Go), Buôn Con Ó, Tố Lan (Ðạ Tẻh), xuống đến tận xã Tà Lài (Tân Phú)... Người Mạ, Người X'Tiêng ở vùng đất này (thuộc 3 tỉnh: Lâm Ðồng - Bình Phước - Ðồng Nai) đều dùng 6 cái chiêng có tên: Me - Ðum - Dum - Thoòng - Thơ - Thế. Riêng người X'Tiêng, chiêng do phụ nữ đánh. Còn người Mạ chỉ có đàn ông mới biết đánh chiêng.

Ở tộc người Mạ, ngoài cuộc thi hát đối thì có cuộc thi đối chiêng. Người đàn ông thể hiện tài năng hơn người bằng nghệ thuật đánh chiêng: Trong tiếng chiêng đối, có thể là một cuộc tranh giành người tình; cũng có thể giải quyết khúc mắc trong cuộc săn bắt trước đó; Ðôi khi chỉ thuần túy là so tài cao thấp... Trong con mắt của các sơn nữ Mạ, giỏi đánh chiêng là ưu thế nổi bật của chàng trai Mạ. Bên cạnh việc giỏi săn bắt, cung tên... chàng trai Mạ có thể độc diễn chiêng để miêu tả tình cảm của mình...

Ngược lại, ngay từ khi lên 9, 10 tuổi, những sơn nữ X'Tiêng đã được mẹ truyền dạy cách đánh chiêng. Các cô gái X'Tiêng quyến rũ người yêu bằng tiếng chiêng... phụ nữ X'Tiêng ru con bằng tiếng chiêng; các cụ bà X'Tiêng kể chuyện bằng tiếng chiêng.

Chuyện kể rằng: "Rim Prao nao rất đất kiềng ang - Kang rờ hiêng viết mắt Pó bông chinh", đó là câu chuyện kể về nàng Kakôông - Nữ thần tình ái của miền Cát Tiên cổ sơ: "Mỗi đêm nàng có 150 người yêu, đến sáng quà tặng là những chiếc nhẫn đựng đầy trong 7 cái đồng la".